Paul Ehrenfest werd geboren in Wenen (Oostenrijk) op 18 januari 1880. Hij was de jongste telg van een winkeliersgezin dat vanuit Moravië naar Wenen was verhuisd. In Wenen vielen zij door hun joodse achtergrond uit de toon. Als jongetje mocht hij niet in zijn eentje naar buiten. Soms werd hij bedreigd of met stenen bekogeld. Toch had hij geen ongelukkige jeugd, tenminste tot zijn moeder overleed toen hij twaalf jaar oud was.

Hij studeerde voor wis- en natuurkunde in Wenen en later in Göttingen, destijds het mekka van de wiskunde. Daar ontmoette hij de Russische Tatiana Aleksejevna Afanassjewa (1876-1964) en al snel waren ze onafscheidelijk.

Om te kunnen trouwen – hij joods, zij Russisch-orthodox – moesten ze hun religie afzweren. Dat zorgde meteen voor allerlei problemen, want veel universiteiten wilden in die tijd geen ‘onkerkelijke’ mensen aannemen. Hun onkerkelijkheid, het alomtegenwoordige anti-semitisme, maar ook hun onorthodoxe levensstijl zorgden voor een lange, onrustige periode waarin beiden werkloos waren.

Toen kwam daar het verlossende woord van de Nederlandse Nobelprijswinnaar Hendrik Antoon Lorentz (1853 – 1928), die in Leiden een opvolger voor zijn leerstoel zocht. Tatiana liet daar een groot huis voor hen bouwen en een nieuw leven in Nederland straalde hen tegemoet. Het was een traditie geworden om de logés in hun grote huis aan de Witte Rozenstraat in Leiden hun handtekening op de muur van de logeerkamer te laten zetten. En niet de eersten de besten zetten daar hun naam neer: Albert Einstein, Lise Meitner, Gustav Hertz, Enrico Fermi, Niels Bohr bijvoorbeeld.

Maar Tatiana kon niet goed aarden in het regenachtige Holland, waar de positie van de vrouw bovendien nog zeer traditioneel was. Het werd niet van haar verwacht dat ze artikelen over wiskunde of pedagogiek publiceerde en ze vond weinig aansluiting bij de Nederlandse hoogleraars-vrouwen.

Ook Paul worstelde. Hij had geen duidelijke onderzoekslijn, en hoewel het voor hem heerlijk was om zich op te trekken aan H. Lorentz, A. Einstein en later N. Bohr, waren die vriendschappen in zekere zin ook een vloek. Hij werd er steeds pijnlijker aan herinnerd hoe weinig hij zelf publiceerde. Hoewel hij een begenadigd en geliefd docent was en de resultaten van andere natuurkundigen soms beter kon uitleggen dan zij dat zelf konden, kwam hij niet met nieuwe, grootse theorieën. Daarvan was hij zich pijnlijk bewust. Om zijn onrust te compenseren ging hij veelvuldig op reis om zich te laven aan de vriendschappen met zijn vakgenoten.

Het huwelijk van Tania en Paul kwam onder spanning te staan. Wassik, één van hun vier kinderen, bleek het syndroom van Down te hebben, dat toen nog bekend stond als ‘mongoloïde idiotie’. Tania moest dag en nacht voor hem zorgen, tot hij een plekje kreeg in een instelling in Jena en later in Amsterdam. Het was een afmattende bezigheid. Misschien voelde ze zich opgesloten in haar rol als huismoeder, want later maakte ze maandenlange reizen naar Rusland om daar wiskundelessen te geven.

P. Ehrenfest werd ouder en hij besefte dat de kans dat hij nog een belangrijke doorbraak in de natuurkunde teweeg zou brengen alsmaar kleiner werd. Daarbij kwam dat de steeds ingewikkelder wordende kwantummechanica zijn pet te boven ging – vooral wanneer die theorie alleen nog maar op abstract niveau begrepen kon worden en niet kon worden uitgebeeld.

In 1931 schreef hij aan Niels Bohr:

“Ik ben het contact met de theoretische natuurkunde volledig kwijtgeraakt. Ik kan niets meer lezen en voel me onbekwaam om zelfs maar het meest bescheiden begrip te hebben van wat logisch is in de stroom van artikelen en boeken. Misschien kan ik helemaal niet meer geholpen worden.”

Het werd hem uiteindelijk te veel. Op 25 september 1933 bracht Paul een bezoek aan zijn zoontje Wassik in Amsterdam. Daar schoot hij eerst Wassik neer voordat hij het pistool op zichzelf richtte. In een afscheidsbrief schreef hij zijn verklaring: “De werkelijke grondoorzaak is dat ik geen dragelijke verhouding tot mijn werk meer kan vinden. Al het andere volgt daaruit.”

In een memoriam portretteerde A. Einstein treffend Paul Ehrenfest: “Wie hem zo goed kende, als het mij vergund was, die weet dat deze zuivere persoonlijkheid aan gewetensnood ten prooi is gevallen.”